BOLOGNA SÜRECİ

Bologna Süreci ilk kez 1998 yılında Fransa,İtalya, Almanya ve İngiltere Eğitim Bakanları'nın Sorbonne'da gerçekleştirdikleri toplantı sonrasında yayımlanan Sorbonne Bildirgesi ile ortaya çıkmıştır. Bu Bildirgede ilk defa olarak Avrupa'da ortak bir yükseköğretim alanı yaratma fikri geliştirilmiştir. 1999 yılında İtalya'nın Bologna kentinde düzenlenen ve 29 Avrupa ülkesinin yükseköğretimden sorumlu Bakanlarının imza attıkları Bologna Bildirgesi'yle Bologna Süreci resmen başlamıştır. Sürecin temel hedefleri bu Bildirge ile ilan edilmiştir. Bu hedefler kısaca aşağıdaki gibi sıralanabilir:

  • Kolay anlaşılır ve birbiriyle karşılaştırılabilir yükseköğretim diploma ve dereceleri oluşturmak (Bu amaç doğrultusunda Diploma Eki uygulamasının geliştirilmesi).
  • Yükseköğretimde lisans ve yüksek lisans olmak üzere iki aşamalı derece sistemine geçmek (2003 Berlin Bildirgesi'nde yüksek öğretimin mevcut iki aşamasının yanı sıra, üçüncü asama olan doktora düzeyini de içermesinin gerekliliği üzerinde fikir birliğine varılmış, dolayısıyla bu tarihten itibaren iki aşamalı derece sistemi yerine üç aşamalı derece sistemine geçiş Bologna Süreci'nin ana hedefleri arasında yerini almıştır.)
  • Avrupa Kredi Transfer Sistemini - AKTS (ECTS: European Credit Transfer System) uygulamak.
  • Öğrencilerin ve öğretim elemanlarının hareketliliğini sağlamak ve yaygınlaştırmak.
  • Yükseköğretimde kalite güvencesi sistemleri ağını uygulamak ve yaygınlaştırmak.
  • Yükseköğretimde Avrupa boyutunu geliştirmek.

Bologna Bildirgesi'ni sırasıyla Prag (2001), Berlin (2003), Bergen (2005), Londra (2007), Leuven (2009) ve Budapeşte/Viyana (2010) bildirgeleri takip etmiş ve her bir bildirge ile Bologna Süreci'nin faaliyet alanı biraz daha genişlemiş ve ayrıntılandırılmıştır. Bologna Süreci'nin belirlediği hedefler, diğer üye ülkelerde olduğu gibi, yükseköğretim çalışmalarını küresel boyuta ulaştırma konusunda ülkemiz için de uygun araçlar sunmaktadır. Yükseköğretim sistemimizin yeniden yapılandırılması ihtiyacı doğrultusunda Türkiye 2001'de Bologna Süreci'ne dahil olmuştur. Bologna Süreci 11-12 Mart 2010 tarihinde Budapeşte/Viyana Bakanlar toplantısında Kazakistan'ın da sürece dahil olmasıyla, Avrupa Birliği ülkelerinin ötesinde 47 ülkenin üye olduğu geniş bir alana yayılmıştır. Bu ülkeler; Almanya, Andora, Arnavutluk, Avusturya, Azerbaycan, Belçika, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Ermenistan, Estonya, Finlandiya, Fransa, Güney Kıbrıs Rum Kesimi, Gürcistan, Hırvatistan, Hollanda, İngiltere, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre, İtalya, İzlanda, Karadağ, Kazakistan, Letonya, Lihtenştayn, Litvanya, Lüksemburg, Macaristan, Makedonya, Malta, Moldova, Norveç, Polonya, Portekiz, Romanya, Rusya Federasyonu, Sırbistan, Slovakya, Slovenya, Türkiye, Ukrayna, Vatikan ve Yunanistan'dır. Belçika'nın federal bir devlet yapısına sahip olmasından dolayı federal sisteme bağlı Flaman Bölgesi ile Valon Bölgesi'ni ayrı olarak değerlendiren bazı kaynaklarda üye ülke sayısı 48 olarak da belirtilmektedir. Bologna Süreci, başlangıcından itibaren sürekli izlenerek değerlendirilen ve geliştirilen bir süreçtir. Birbirinden farklı ekonomik, siyasi, sosyal ve kültürel yapılara sahip 47 ülkenin yükseköğretim sistemlerini şeffaf, anlaşılır ve rekabet edebilir bir düzeye getirme hedefleri doğal olarak her ülkede önemli reformların yapılmasını gerektirmektedir.

Bologna Süreci sadece Avrupa Birliği ülkelerini değil, daha geniş bir Avrupa Yükseköğretim Alanı'nı kapsamaktadır. Ayrıca, Bologna Süreci'nin son 10 yıldır Avrupa Yükseköğretim Alanı'nda almış olduğu mesafe, yükseköğretim sistemlerine sunduğu araçlar uygulanabilir ve karşılaştırılabilir olduğundan dolayı dünyanın diğer bölgelerinde de sürece ilgi oluşturmuştur. Yükseköğretim alanında oluşturulmaya başlanan birçok bölgesel işbirliği Bologna Süreci'nin araçlarını referans olarak almaya başlamıştır. Örneğin, Nisan 2009'da gerçekleştirilen Leuven Bakanlar Konferansı'nda ilk defa “Policy Forum” adıyla sürece üye olmayan ülkelerin de görüş ve ilgilerini içeren bir toplantıya yer verilmiştir. Leuven'de gerçekleştirilen ilk Policy Forum'a katılarak Bologna Süreci'ne ilişkin ilgilerini Bakanlar düzeyinde ortaya koyan ülkeler, Amerika Birleşik Devletleri, Avusturalya, Brezilya, Çin Halk Cumhuriyeti, Etiyopya, Fas, Gana, İsrail, Japonya, Kanada, Kazakistan, Meksika, Mısır, Tunus, Yeni Zelanda'dır. Ayrıca basta IAU (International Association of Universities - Uluslararası Üniversiteler Birliği) olmak üzere birçok uluslararası kuruluştan oluşmaktadır. 2010'da Budapeşte/Viyana'da gerçekleştirilen ikinci Policy Forum'da ilk Policy Foruma katılan ülke ve uluslararası kuruluşlara ek olarak Filipinler, Güney Afrika, Kolombiya, Malezya, Mali, Senegal, Suudi Arabistan, Tayland, Ürdün ve OECD yer almışlardır. Policy Forum'a katılan Bakanlar yayınladıkları Bildirgede kendi ülke ve bölgelerinde Bologna Süreciyle uyumlu yükseköğretim yapılanmasını geliştirmek için çaba harcayacaklarını ve ülkeler arasında iletişimi sağlamak üzere birer temsilci görevlendireceklerini beyan etmişlerdir. Bu haliyle Bologna Süreci 10. yılında bölgesel bir yükseköğretim sürecinden küresel bir boyuta doğru yol almıştır.

BOLOGNA SÜRECİNDE ULAŞILMASI PLANLANAN HEDEFLER

Yükseköğretimden sorumlu Bakanlar, 1999 Bologna Bildirgesi ile belirlenen hedeflerin Avrupa düzeyinde, ulusal ve kurumsal bağlamda 2010 yılına kadar tam olarak uygulanacağı taahhüdünde bulunmuşlardır. Bu kapsamda, 1999 Bologna Bildirgesi'yle başlayan ve 2010 yılına kadar her bir ülkenin ulaşması planlanan hedefler şu şekilde özetlenebilir:

Kolay Anlaşılabilir ve Karşılaştırılabilir Bir Akademik Derece Sistemi:

  • 3'lü derece (Lisans / Yüksek Lisans / Doktora) sistemine sahip yükseköğretim sistemi
  • Düzeyler arasında geçisin nasıl yapılacağının tanımlanması
  • Yükseköğretimde Ulusal Yeterlilikler Çerçevesi oluşturulması

Kalite Güvencesi:

  • Avrupa ilke standartları ile uyumlu ulusal kalite güvence sisteminin kurulması
  • Öğrencinin yükseköğretimde karar süreçlerine katılımının sağlanması
  • Ulusal kalite güvence faaliyetlerine uluslararası katılımın temin edilmesi

Diplomaların ve Öğenim Sürelerinin Tanınması:

  • Üye ülkelerde Diploma Eki (DE/DS: Diploma Supplement) uygulamasına geçilmesi
  • Avrupa Kredi Transfer ve Biriktirme Sistemi’nin (AKTS/ECTS: EuropeanCredit Transfer and Accumulation System) tüm üye ülkelerde hayata geçirilmesi
  • Lizbon Tanıma Sözleşmesi çerçevesinde sözleşmeye dahil ülkelerde diploma ve derecelerin tanınması için gerekli düzenlemelerin yapılması

Hayat Boyu Öğrenme:

  • Tecrübeye ve okul dışı öğrenmelere dayalı yeterliliklerin formel öğretimdeki derecelere denkliğinin tanınmasına yönelik düzenlemelerin yapılması
  • Formel, informel ve non-formel yollarla elde edilen yeterliliklerin ölçülmesi ve belgelenmesi

Ortak Dereceler:

  • Ülkeler arasında yükseköğretim alanında ortak derece ve diploma programlarının oluşturulması ve bunların karşılıklı olarak tanınması

BOLOGNA SÜRECİNİN AMACI

Bologna Süreci'nin amacı, Bologna ülkelerinin yükseköğretim sistemlerindeki farklılık ve özgünlüklerini ortadan kaldırarak tek tip bir yükseköğretim modeli oluşturmak değildir. Böyle bir amaç, üniversite özerkliğini ortadan kaldırır. Tersine, farklı ülkelerin ve hatta bu ülkelerde amaçları ve gelişmişlik düzeyleri birbirinden farklı yükseköğretim kurumlarının varolan özgünlüklerinin veya farklılıklarının belirgin biçimde ifade edilebilmesi, bu özgünlük ve farklılık iddialarının, soyut birer iddia olmaktan çıkarılıp nesnel biçimde ortaya konmasında kullanılabilecek uygun araçlar sunmaktadır. Avrupa Yükseköğretim Alanı'nda, farklı yüksek öğretim düzeyleri için öngörülen asgari yeterlilikleri kazandırdığını garantileyen diploma programları, kendilerini özgün veya farklı kılabilecek yenilikleri yapmakta tamamen serbesttirler. Bu farklılıkların hangi faaliyetlerle nasıl sağlanacağı, öğrencilere kazandırılacağı öngörülen yeterliliklerin gerçekte kazandırılıp kazandırılmadığının nasıl ölçüleceği ve tüm bu çalışmaların kalite güvencesinin nasıl sağlanacağının gösterilmesi, yani yükseköğretim sisteminin bilinir araçlarla şeffaflaştırılması kaydıyla tüm özgünlük ve farklılıklar özenle korunmalıdır. Çünkü bireylerin kişisel gelişimine olan katkıları ülkeden ülkeye farklılık gösteren öğretim dili, öğretim yöntemleri, eğitim-öğretim ortamını biçimlendiren değerler ile eğitsel araç ve gereçlerin farklılığının korunması, yaratıcı ve etkin bir yükseköğretim için vazgeçilmezdir. Özellikle keyfilik ve statükoculuk niteliği taşımayan, yeniliklerin ve yaratıcılığın önünü açacak her türlü girişim üniversite özerkliğinin vazgeçilemez en temel koşullarındandır. Bologna Süreci, mezunların farklı ülkelerde serbest biçimde dolaşımına imkan vermek üzere, yükseköğretimde kazandırılan yeterliliklerin şeffaflaştırılıp diploma denkliklerinin kolayca sağlanması ile yenilikçi ve ülkelere özgü farklılık ve zenginliklerin korunmasını birlikte sağlayacak sistematik araçlar bütünü sunmaktadır.

Bologna Süreci'nin öngördüğü lisans ve lisansüstü eğitimleri kapsayan üç düzeyli derece sistemi (3-cycle degree system), ülkemizde Bologna reformlarının başlamasından önce de mevcuttu. Avrupa Yükseköğretim Alanı için öngörülen üç düzeyli sistemde lisans eğitimi birinci, yüksek lisans eğitimi ikinci, doktora eğitimi ise üçüncü düzey olarak yer almaktadır. Derece sistemleri bakımından ülkemizde farklı yapıya sahip uygulamalar olarak önlisans eğitimi de (iki ya da dört senelik meslek yüksekokullarında verilen eğitim) yükseköğretim sistemimiz içinde yer alır. Ayrıca Tıp, Eczacılık, Mimarlık, Diş Hekimliği ve Veteriner Hekimlik alanlarında verilen eğitim, lisans ile yüksek lisans düzeyi olarak kabul edilmektedir. Düzeyler arası geçiş, öğrencilerin öğrenim gördükleri herhangi bir düzeyden (ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora) bir üst seviyeye geçişlerini ifade etmektedir. Ülkemizde düzeyler arası geçiş belirli bir mevzuat çerçevesinde uygulanabilir durumdadır. Ancak yükseköğretim alanında ulusal yeterlilikler çerçevesinin tamamlanması ve uygulamaya konmasının ardından tüm düzeyler ve programların öğrenme çıktıları şeffaf ve karşılaştırılabilir bir şekilde tanımlanmış olacağı için, üst düzeylere geçişi olmayan disiplinlerin önündeki geçiş sorunları da ortadan kalkacaktır.

YETERLİLİK

Yükseköğretim alanında yeterlilik, herhangi bir yükseköğretim derecesini basarı ile tamamlayan bir kişinin neleri bilebileceği, neleri yapabileceği ve nelere yetkin olacağını ifade eder. Ulusal Yeterlilikler Çerçevesi ise ulusal düzeyde veya bir eğitim sistemindeki yeterlilikleri ve bunların birbiriyle ilişkisini açıklayan, ulusal ve uluslararası paydaşlarca tanınan ve ilişkilendirilebilen yeterliliklerin belirli bir düzen içerisinde yapılandırıldığı bir sistemdir. Bu sistem aracılığıyla, yükseköğretimde tüm yeterlilikler ve diğer öğrenme kazanımları açıklanabilir ve tutarlı bir şekilde birbiri ile ilişkilendirilebilir. Yeterliliklerin kazanılma derecesi, her ders/modül esnasında ve sonunda uygun nesnel yöntemlerle “öğrenme kazanımları” olarak ölçülür.

TÜRKİYE YÜKSEKÖĞRETİM YETERLİLİKLER ÇERÇEVESİ (TYYÇ)

Türkiye'de yükseköğretimde ulusal yeterlilikler çerçevesi oluşturulmasına yönelik ilk çalışmalar, Yükseköğretim Kurulu tarafından 2005 yılında Bergen'de gerçekleştirilen ve Ulusal Yeterlilikler Çerçevelerinin oluşturulmasını karara bağlayan Bakanlar Toplantısı sonrasında başlatılmıştır. Yükseköğretim Kurulu tarafından 2006 yılında kurulan ilk Yükseköğretim Yeterlilikler Komisyonu (YYK) üyeleri Yükseköğretim Kurulu ve yükseköğretim kurumları temsilcilerinden oluşturulmuş ve çalışmalarını 04.02.2008 tarihine kadar sürdürmüştür. 10.07.2008 tarihinde Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı tarafından Ulusal Yeterlilik Çerçevesi çalışmalarını daha geniş bir ölçekte sürdürmek üzere Komisyon üyeleri yenilenmiş ve Komisyon çalışmalarına destek vermek üzere farklı üniversitelerden ve disiplinlerden deneyimli akademisyenlerin katılımıyla “Yükseköğretimde Yeterlilikler Çalışma Grubu” oluşturularak, yeterlilik çalışmaları yeniden başlatılmıştır. Yükseköğretim yeterlilikler çalışmalarının oluşturulması aşamalarını planlayan bir takvim oluşturulmuş, komisyon ve çalışma grubu bu çerçevede çalışmalarını yürütmüştür. Belirlenen takvim doğrultusunda Türkiye Yükseköğretim Yeterlilikler Çerçevesi (TYYÇ) için Avrupa Hayat Boyu Öğrenme (EQF-LLL) yaklaşımı referans alınarak; lisans, yüksek lisans ve doktora düzeylerinde yüksek öğretim yeterlilikleri taslak olarak belirlenmiştir. Belirlenen taslak yeterlilikler, paydaşların (130 Üniversite Rektörlüğü, 18 Bakanlık ve 55 meslek odası, konfederasyonlar ve dernekler) görüşleri alınarak yeniden değerlendirilmiş, nihai hale getirilmiş ve 21.05.2009 tarihli Genel Kurul Kararı ile ön lisans, sanat ve mesleki yeterlilikler dışındaki yükseköğretim yeterlilikleri kabul edilmiştir. Bu çalışmaların neticesinde, Yükseköğretim Kurulu'nun 21.05.2009 tarihli Genel Kurul Kararı uyarınca mesleki eğitim yeterlilikler çerçevesi çalışmaları için Milli Eğitim Bakanlığı ve Mesleki Yeterlilikler Kurumu'ndan ilgili temsilcilerin de içinde bulunduğu “Yükseköğretim Mesleki Eğitim Yeterlilikler Çalışma Grubu”nun, sanat eğitimi yeterlilikler çerçevesi çalışmaları için Güzel Sanatlar Fakültesi ile Konservatuar temsilcilerinin içinde yer aldığı “Yükseköğretim Sanat Eğitimi Yeterlilikler Çalışma Grubu”nun oluşturulmasına karar verilmiştir. Bu karar doğrultusunda çalışma grupları oluşturulmuş ve bu gruplar çalışmalarını tamamlamışlardır. Bu süreçte ayrıca orta öğretim düzeylerindeki yeterliliklerle ve mesleki yeterliliklerle uyumu sağlamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ve Mesleki Yeterlilikler Kurumu ile çalıştaylar gerçekleştirilmiştir. Türkiye Yükseköğretim Yeterlilikler Çerçevesi'nin Yükseköğretim Kurulu tarafından tamamen onaylanması 21.01.2010 tarihli Genel Kurul kararı ile olmuştur. TYYÇ aşağıdaki gibidir ve tüm yükseköğretim kurumlarının bu doğrultuda yapılanması gerekmektedir.

Türkiye Yükseköğretim Yeterlilikler Çerçevesi'nin tamamlanmasıyla ülkemizdeki tüm yükseköğretim kurumlarını bağlayıcı nitelikteki üst çerçeve belirlenmiştir. TYYÇ kapsamında Temel Alan Yeterliliklerinin tanımlanması çalışmalarına esas teşkil etmek üzere TYYÇ Temel Alanları olarak Uluslararası Eğitim Sınıflandırma Standardı'nın (ISCED 97) belirlediği temel alanlar benimsenmiştir. Bu alanlar ülke ihtiyaçlarına göre zaman içerisinde değişiklik gösterebilir. TYYÇ Temel Alan Yeterliliklerinin tanımlanmasında görev alacak olan Temel Alan Çalışma Grubu Üniversitelerarası Kurul'un (ÜAK) Eğitim Konseyleri tarafından ağırlıklı olarak ilgili dekanlar arasından seçilerek belirlenen üyelerin katılımı ile oluşturulmuştur. TYYÇ'nin pilot ölçekte belirlenecek olan kurum ve programlarda uygulanmasının 2010 yılının sonuna kadar tamamlanması öngörülmektedir. Bu çalışmaların tamamlanmasında öğretim üyelerini yoğun bir mesai beklemektedir. Tüm yükseköğretim kurumları ve programları kapsayacak şekilde uygulanmasının ise 2012 yılının sonuna kadar tamamlanması planlanmıştır. Yükseköğretim kurumları tarafından verilen yeterliliklerin ulusal kalite güvencesi sistemi ile TYYÇ'ye dahil edilmesi çalışmalarının 2010-2015 yılları arasında, çerçevenin Avrupa Üst Yeterlilikler Çerçeveleri ile uyumluluğunun belgelendirilmesi çalışmalarının ise 2010-2012 yılları arasında tamamlanması öngörülmüştür.